Пеење III
- Слушај, синко, слушај, милиј,
бабини ти речи,
запомни ги харно, тврдо,
раскажи ги тејку.
Мож' богат да е твој тејко
ил' е чорбаџија,
та ште можит да помогнит
на стара ти баба.
Ако ли не, кат пораснеш,
ког' јунак ти станеш,
срце ти кога затупа,
в жили крв заврие,
негли, синко, ште отплатиш
на мој клетиј крвник...
Много време и години
тешки, чрни, клети,
п'лни с маки, п'лни с глоби
минаха през глава,
докат ја таква си станах,
како што ме гледаш.
Многу видех, многу знајам
и теглих ја многу
откак себе помнам, синко,
и до ден денеска
не с'м видела ден јасен,
весела година...
Али сè да ти раскаже
баба не умеет,
та и с'лзи, синко, с'лзи
срцето ми кинат,
те мене не дават, синко,
сичко да припомнам,
те јазик ми ен заврзват,
та и време нема... -
Стара баба тук разгрна
од козина торба,
та изм'кна стара баба...
Слушајте, девојки!
Та изм'кна из торба си -
страх ме е да кажем.
Нек ви кажам! - Тја изм'кна
крвава кошуља, моми,
синовна кошуља!
Бе исшарена кошуља
од грло до поли,
бе исшарена кошуља
сос крвави капки!
Капки крвави, о моми,
г'сти, та големи,
срце ми од них застина,
очи, уста - неми!
Тешка ти година, бабо,
немаш вече сина!
Крвава кошуља, моми
гиздави, сја к'лнем,
сам ја видох с свои очи,
ја сам ја опипах!
Гледам ја кошуља, гледам,
а баба ни плачет,
с'лзи лиет, сг'лзи ронит,
охкат, стенкат, редит:
- Сине, ти един у мама,
сине, чедо Божин!
Мило, писано ти чедо,
нема тебе, нема!
Олово, железо, сине,
теб живот ти скина,
Турчин махна, Турчин удри,
тебе располови.
Падна, сине, ти на трава
в то широко поле,
душа даде, душа нема,
без да кажеш слово
ни за мајка, ни за либе;
крвта ти истече
как на рудо, сине, јагне,
младо и безгрешно!
Беше ошел ти на пазар
во Прилепа града
да продадеш осмак жито,
жито и пченица...
Чеках ден ја, чеках два дни
три дни и три ношти,
ти не идеш, сè те нема
и совсем не дојде...
Затова л'ја ти сја радвах,
тебе ја одгледах?
Те одгледах и те вардех
како прва рожба?!
Затова л'ја тебе готвих
хубаво девојче?
Ти го виде, го замилва,
шеташе ти с него!...
Боже вишниј, боже милиј,
зло какво ме најде!
Грех каков ја сторих, боже,
ил' бе тешка клетва?
Што ја клета не дочеках
венци да целувам,
себ' одмена да донесам,
сину прва љуба...
А сега ја си останах
пуста кукавица,
денем, ноштем, ја кукувам,
като луда ходам.
Ето така, момче младо,
бог да ми те чуват!
Имах сина, имах чедо,
а сега го немам.
Ја го гледах, ја го вардех
како свои очи
и сос него ја забравах
тешки си години.
Ошт' од малечки години
учех сина, карах
он од Турчина да бегат,
да не му отврштат.
Љуто слово да не казват,
да не го разљутит.
Дека Турчин ште сретит,
нему пат да правит
и да м'лчит, кога Турчин
него псуват, хулит.
Секога да казват нему:
в "Ага, беј, ефенди,
многу ти дни и години!"
И ак' нему Турчин кажит:
"Ѓаур, ќор оласан",
него он да да не докачват
с јаловита дума.
Ако л' в кашти дојдит Турчин
него да дочакват
с мед и млеко, с слатки думи
и него да служит
со што искат, с какво искат
и с вино чрвено.
Пржено ли пиле, јајца,
младо л' тл'сто јагне,
млеко л' кисело, ил' пресно,
баница ил' мазник,
или пресен леб домашен,
в подница испечен,
пресно л' сирене, ил' масло
кравско или овчско,
сè, што сакат ага-Турчин,
сичко да му дават.
Ето така карах, учех
Божина си сина
од години оште малки,
оште од пелени.
Али зла и тешка била
та година, младо!...
Беха дошле Турци клети,
врли Арнаути,
не двамина, не тримина,
цели десетмина.
Наредиха ми сја в кашти,
седнаха си редом.
Јадат, пијат, песни пејат
турски, арнаутски,
наша вера хуљат, псуват,
кршјат стол и чаши.
Ножове удриха в земја,
пушки на колена;
грло кинат, гласи креват:
"Брго ти, ѓаурин,
сестри л' имаш, или тетки,
донеси ги овде,
те нас редом да ни служат,
да стојат на нозе;
чаши ртедом да подават,
чаши с вино п'лни."
Чух ја, младо, тези думи,
сину си ја рекох:
- Бегај, сине, зло те најде!
Бегај, криј сја в слама,
сине, трпи там под копа,
да ги уталожам...-
Ојде син ми, он побегна,
а па ја ним казвам:
- Аги мили, аги златни,
жи' ви турска вера,
жи' ви вера, жи' ви бога,
жи' ви Мохамеда,
жи' ви турска книга, аги,
сина не губете!
Нема сестри, нема тетки,
никого он нема:
е едничек, е самичек,
сираче без татка... -
Оште речта не дорекох,
викнаха тук Турци:
- Не, ѓаурко, псешка штерко!
Сина ште заколим! -
Тргнаха тук ножове зли,
блесна им железо,
ја от страх паднах ничком
и сја обезсвестих...
Много л' лежех, малко л' лежех
без свест и без памјат...
али кога дојдох в себе
и погледнах в кашта,
видох, синко, што сум сама,
нема Турци клети.
Одвај станах, ојдох в плевња,
Божина си најдох...
Мина сја ден, вториј, третиј,
мина сја недеља;
ништо нема, сè е мирно
в село, п' околија.
Минало е злото, казвах,
помолих сја богу.
Боже милиј, казвах, боже,
пречиста ти мајко!
Не дај, боже, не дај, мајко,
син ми да погинит.
Кој ште, боже, мене стара
в хладен гроб отпусне?
Кој ште, боже, при смртта ми
очи да заклопат?
Ти, пречиста божа мајко,
смили сја над мене,
не дај злото да ме најдит,
сина доварди ми.
Мина злото, ја си казвах,
син ми жив остана,
го прегрнах, го целувах
во чело, во очи.
Па го карах и го учех
себе си да чуват,
да не казват љута дума
Турчину си нигде...
Врвех си дни, недели,
нигде нема ништо,
сегде тихо, сегде мирно,
радост и веселба!
Радваше сја клето срце,
кога гледах сина, че излегол,
че отиде да пречекат
Грозда у широките пољани,
пред сл'нчевен изгрев,
Грозда, хубава девојка,
Грозда чрноока, белолика хубавица,
румена калинка.
Идит Грозда,
прусат Грозда низ гастите треви,
носит Грозда на глава си баница
ил' мазник на овчари,
кои пасат калешо и стадо.
Недалеко там в пољана
срешташе ја Божин;
пулеха сја оба в очи, оба червенеха.
"Помози бог, лепа Гроздо,
добро утро, Гроздо!"
А та нему: "Жив да ми си!
Дал ти господ добро!"
"Дека ходиш, лепа Гроздо?"
"Гледаш, ручек носам,
кога ште е наша сватба?"
"Скоро, Гроздо, скоро, лепа,
скоро крај Митровден."
А та нему: "Слушај, Божин,
ако не ме земеш,
сама ште ти дојдам, Божин,
бегалка ште станам,
татка, мајка ште оставам,
љуба да ти бидам."
Пулеха сја оба в очи,
оба червенеха,
па тргнуваха си оба -
Божин преко поле,
Грозда преко гасти ниви,
секој в своја кашта.
А мајчино клето срце
радва ли се радва,
че голем јунак е станал
син ѝ за женење...
Не на многу време радост
е била за мене, стига веч година чрна,
злото веч ме најде.
Беше дошло клето време
данок да сја дават.
Натовари кола с жито,
спрегна си волове,
па си тргна в град на пазар
жито да продава.
Ако да бех знала, чедо,
че зло ште го најдит,
него немаше да пуштам,
в тој ден клетиј, черниј.
Да бех знала... да бех знала,
можех ли да знајам?...
Оште пат си не изврви
он до половина,
беха му пресекли патјат
Турци-Арнаути.
Обколиха него, чедо,
Турци крвопијци,
а он падна на колена,
милно им сја молит
да не земат млада глава,
че един у мајка.
Ал' не слушајат му молби
Турци крвопијци,
пушка пламна, пушка пукна
в турски раце клети,
зрно оловно продупна
белите му гради.
Друг изм'кна јатаган'т,
глава располови,
тил и теме, и чело му
на две половини.
Па му пливна крв червена
низ зелена трава,
спростре сја на чрна земја
снага му бездушна.
Летна му душа из снага,
низ уста му неми,
летна, без да кажит слово
(немаше и кому)
ни за себе, ни за мајка,
ни за прво либе...
Мина сја ден и ношт мина,
ништо ја не знајах,
на други ден утром рано
сина донесоха.
Донесоха мртва снага,
а душа му нема!
Окрвавени му дрехи
и кошуља чрна...
Видох снага, видох глава
на две половини,
и продупнати му видох
мртви, млади гради.
Видох, паднах ја на него,
замрех ја над него;
го прегрнах и примрела
лежех ја над него
полужива, полумртва
цел ден и ношт цела...
Клети с'лзи, врели с'лзи
совсем не помагат,
не помогнаха му с'лзи,
не воскрснаха го.
Станах, младо, като луда,
измих мртва снага,
измих снага, измих рана,
сина си промених
и заврзах на глава му
двете половини,
них обвих ја с бела крпа,
бела, копринена.
Облекох го в бела риза,
нови, чисти дрехи,
па го спрострех посред кашти.
Седнах да го тажам;
тажам, плачам, косми корнам,
прстите си кршам;
бијам себе и по глава,
и по слаби гради.
Држех него у дома си
три дни и три ношти,
дор у него мртва снага,
хвана да смрдеит.
Многу време стенках, плаках,
пролих жешки с'лзи,
не штех да ја пуштам
в гроб'т т'мен, студен.
Али нему ја не можех
душа да му дадам,
станах, каних два-три попа,
збраха сја роднини,
дојдоха и познајници,
врстници-момчета,
кренаха го на носила,
носат го на рамо;
и на гробиштата тамо
поп молитва пеја,
па го од носила зеха,
пуштиха го в гробот...
Ето така момче младо,
бог да ми те чуват,
имах чедо, имах сина,
а сега гонемам.
Само ми остана, младо,
крвава кошуља,
над која ја тажам, плачам,
врели с'лзи лијам.
Вардам синовна кошуља,
крвава кошуља,
и сос неја ја ште легнам
в гроб студен и т'мен...