Дејствие прво

СЦЕНА ПРВА
Опстановка: широко поле со неожнеани ниви, покриени со крстини, полози и снопје. Целото поле е оживеано од жетвари. Самата сцена претставува започната, но неожнеана нива. Во неа Трајан, удобно седнат, од мократа долга слама прави појаси. Богдан, потпрен на левото колено, врзува снопје притискајќи ги со десното колено. Благуна и Цвета жнеат. Околу пладне е. Пред кревањето на завесата започнуваат да пеат:
Саракино, варај, варај, малка моме.
Овчар свири варај, в`долно поле
(Завесата полека се крева)
ПОЈАВА ПРВА
Ќе да идам варај, да го видам
Да го видам варај, в`долно поле.
ТРАЈАН, БОГДАН, БЛАГУНА, ДУКО И ЦВЕТА
ТРАЈАН: (Бришејжи ја потта од челото). Страшна горештина, бреј! Изгоревме!…
БОГДАН: Времето му е, бре брате, та асли требит да е горештина.
БЛАГУНА: Камо да подржит вака времево, дур да се соберит бериќетов, та нека е лошо после.
ТРАЈАН: И много горештина не чинит. Ево… (Се раскопчува) На, жива вода сум.
БОГДАН: А бре, ама нема што да прајме, сиромаси сме, селани; да сме граѓани, ќе работевме под сенка, ќе седевме и на готово ќе јадевме.
(Цвета започнува да пее, а по неа и другите)
Ако ми е, варај, род роднина:
Надеја се, варај, след недела!
Ако ми е, варај, јабанџија:
Надеја се, варај, след година!
ЦВЕТА: (Исплашена потскокнува и вика) У! Мајко! Татко, змија! (покажува со прст).
СИТЕ: (Изненадени). Што! Змија, к`де е?
ЦВЕТА: Ево ја! Ено ја, бегат, удрете!
ДУКО: (Со стап во рацете) Бегајте! Чекајте да ја отепам. (Удира со ластегарката). А, пустина ниедна! (Продолжува да ја удира).
ТРАЈАН: Удри, удри, отепај ја синко!
БОГДАН: По глаа, по глаа удри. Змија инаку не се отепуа.
ТРАЈАН: Бре, пустината ниедна, колка е!
ДУКО: На ти тебе касање. (Ја крева ластегарката).
БЛАГУНА: (Исплашена). Леле, колкаа била, штурината! Фрли ја тамо синко!
ТРАЈАН: Не, не, остај ја тука! Да не оживит пак, да ја гледаме. (Кон Цвета) Се уплаши ќерко, много?
БОГДАН: Како не се уплашила, не е играчка, умират чоек од неа.
ЦВЕТА: Леле, за малку ќе ме укасаше.
БЛАГУНА: (Кон Цвета). Земај, напи се вода, ќерко, земај. Види колко пож`лте. Дуко, подај го стомнето одтаде.
БОГДАН: Море убо оту не ја укаса.
БЛАГУНА: (Крстејќи се). Сполај ти тебе господи, оти ми го заварди момичево. Варди не и чувај не сите од лошо.
ТРАЈАН: Напи се, ќерко, напи се. На уплав водата помагат.
ДУКО: Арно е кажав! Здроби и глаата, напрај и на парчиња ако мојт нека каста после. Така требит и на Турците да им сториме за да не касаат.
БЛАГУНА: Колку луѓе умреле од змија, колку жетварки, току…
ДУКО: Много умреле од змија, ама ја велам многу појќе умреле од другиве змии со две нозе што со уста не касаат тие, а со куршум и нож. И колко илјади има умрени, број немат…
БОГДАН: Море, да се далеку од нас и едните и другите.
ТРАЈАН: Ами и мене колку пати ќе ме укасале и од едните и од другите. Џанам требит да се чинит дикат чоек.
БОГДАН: А бре, брате, дикат, дикат, ама и дикатот не помогат; што му е пишано на чоека, ќе му врвит преку глаата.
БЛАГУНА: И не е арно змија да види чоек.
ТРАЈАН: А! Тамам работа, ти ќе кажиш некој женски будалштилок; не било на добро, јок!
БЛАГУНА: Така кажуваат, чунким. (Блеат овците, ѕвонци, оддалеку кавал свири оро)
ТРАЈАН: Ајде, ајде тамо! Слушај како свирит кавалон, та не ти требит тебе такви ни солени ни печени.
ДУКО: (Игра) Хај-де, хај-де, опа!
БОГДАН: Де, бре! Де бре из полозите!
ТРАЈАН: Бре, да му е алал, ама свирење свирит! Кој ли ќе е аџаба?
БОГДАН: (Кон Дуко). Некој овчар ќе е.
ДУКО: Овчар е, ами кој свирит други по тоа време, и така убоо, ако не е овчар. Овчарлок, џанам пашалок!
БЛАГУНА: Си терат овците пред себе и си свирит, бре луѓе!
БОГДАН: А бре, да ти е алал!
ТРАЈАН: Види го, види го, земјана е кревет! И… да сакат да дојдит да ни посвирит.
ЦВЕТА: (Зад нив игра. На себеси). Белки е тој?
БЛАГУНА: А, мори ќерко, не е далеку, бргу ќе ти играме на свадбата.
ЦВЕТА: (Засрамена сопира). Ама убоо свирит, мори мајко!
БОГДАН: Нека е жива саде и тоо ќе бидит. Еден јунак шо сум и нашол во веков го немат. Ем личен е, ем попски син е! Учен до тамо!
БЛАГУНА: Попските синој не се за фалење, брате!
БОГДАН: Ами ако попските синој не чинат, на гојадарот чинат.
ТРАЈАН: В` град, в` град ми ја сакаат. Тамо живот да живејт. Тамо барем не е толко страшно од Турците, ја!
ДУКО: К`де ќе сакат та`, тамо ќе ја дајме.
БЛАГУНА: Бре, кој те научи така синко? Али даскалот? За тоа ве берит околу него? Ве учит да не слушате мајка, татко, да мрсите в пости и да креате глаа, комитлок да прајте.
ТРАЈАН: Де, де, а де! К`де отеравте вие работава; рибата в море, тавата на оган! Е, у-ааааа!
БОГДАН: Ја велам, кај ќе бидит касмет тамо ќе а дајме. (Глас од овци и ѕвонци се слуша наблизу).
ТРАЈАН: А, така да ми си жив бре братко! Тој лаф на место го кажа. (Го здогледува овчарот). А, ето и овчарот идет да ни посвирит. Ела бре брате, да не повеселиш малку со кавалот.
СПАСЕ: (Од надвор). `Рррр пустине.
(Влегува Спасе)
ПОЈАВА ВТОРА
ИСТИТЕ И СПАСЕ
(Цвета и Спасе често крадешкум се погледнуваат).
БОГДАН: Тамам, тамам! За в`лкот зборувавме и в`лкот на врата.
СПАСЕ: Ајрија да е, со здравје да се јадит, до година појќе, поубоо браќа.
СИТЕ: Амин брату, амин!
ДУКО: Ние работиме, а други ќе го јадат брате.
СПАСЕ: (Со воздишка). О, знам, знам… Бериќетов арен ми се гледа оваа година.
ТРАЈАН: Абре, сполај богу, арен е. Греота е да се плачеме, ама што марифет…
СПАСЕ: Пченките малу не ќе чинат, оту голема суша е, ама пак арни ќе бидат.
БОГДАН: Абре, се арно не может да бидит!
ДУКО: И житото арно е, ама за нас не, за други, за други.
БЛАГУНА: Сушата за овчарите ич не чинит, ама за жетварите многу убаа си е.
СПАСЕ: За то` така си е, мори стрино. Трева ич немат, та овците и гладни си и дотеруваме дома.
ДУКО: Кога нема трева овчарот знајт и во нивјето да си напасуват овците. (Се слуша ѕвонење на ѕвонци и блеење на овци и тоа многу близу).
ЦВЕТА: (Покажува кон овците). Ено ги, си се напасија во јачменон!
СПАСЕ: (Се свртува кон овците). Бре види ги еднош пустињето. (Вика). Арррр, пустиње, аррр в`лкот да ве јадит. Абре Шарко! (Кучето лае). Држ бре! Држ бре! (Се враќа) Бреј! МНого немирни овци имам… Ни една да не останит.
ТРАЈАН: Џанам шо е кабил, и да не сакат овчарот овците ко ајвани влагаат и во нивјето. Толко години ја сум бил овчар, та `и знам тие работи.
БОГДАН: Убоо нешто е чоек да бидит овчар, ама да си имат и свој овци.
СПАСЕ: А, бре братко, вистина, убоо е, ама сега ич не чинит; не е сега ко пред година коа имаше пасалишта. Сега Турците пасалиштата `и напраија нивје, та остана саде по междите да `и пасеме овците, стрико! Ако се твој овците и да те види полјакот, оту и пасиш покрај нивјето тешко тебе; ама ако
се на некој бег, ништо не ти прајт. И цела нива да ја запустат, ама наша да е нивата. Ако е турска, голем ќотек ќе има.
ДУКО: То се знајт оту така ќе бидит. Турчин на Турчин никојпат не прајт вреда, а ние рисјаните еден со друг ќе се изедиме.
СПАСЕ: Лоши времиња дојдоа, бараќа, лоши!
ДУКО: Полоши не можит да бидат; лоши луѓе, лоши времиња току трпи душо, црнеј кожо!
СПАСЕ: (Со воздишка). Е, ќе трпиме до кога ќе можеме, а после… да се живи р`це!…
ТРАЈАН: (Погледнува кон овците). Машала, арна стока си имал. Твој се, бре брату?
СПАСЕ: А, мој. Да имам ја толку овци со мене не ќе се зборват!
БОГДАН: Ами чиј се?
СПАСЕ: На Имер ага; крвникот, не го знајте?
ТРАЈАН: Како да не го знајме, да му се запустит името…
ДУКО: Страшен крвник е! Пред две години ништо немаше, а сега цел чифлик има, а пак колку души е истепал, број нема!
СПАСЕ: Турчинот лесно се обогатуат, браќа, дур има плашливи рисјане да се праат на ќори, кога некој Турчин им зема стоката.
ДУКО: Сите полјаци голичи биле, а бегој станале.
БОГДАН: Сила им е царство им е, што сакат ти праат.
СПАСЕ: Дип не е то така бре стрико, ама ние сме им дале та сила, за така да ни праат; ако малу се завардуваме, не би не скубале.
ДУКО: Така е брате! Секој чоек од глаата си патит, а ние пак има много да птиме со овие глаи…
ТРАЈАН: Ами од кое село си, бре синко?
СПАСЕ: Од Црвена Вода сум, стрико.
БЛАГУНА: Имаш мајка, татко?
СПАСЕ: А, немам.
ТРАЈАН: Ами како така?
СПАСЕ: Ја сум бил много малечок кога татка ми го отепале Турци. Одвај малу го паметвам, а мајка кога ја бев десетина години, и та` умре од жал по него.
СИТЕ: Е, завалија! (Пауза).
СПАСЕ: Та ја сум сирак.
БОГДАН: Сирак?
ЦВЕТА: (настрана). Ах, кутриот!
ДУКО: Ами зошто го отепале бре брате?
СПАСЕ: Е, бре брате, што ми п равиш, ја и ти оште ништо не знајме од патилата в`ова пуста земја…
ТРАЈАН: (Тажно). Допрва, допрва има да тргате, синко.
БОГДАН: Зошто и како станало?
СПАСЕ: Мајка на младо време, била мошне убаа. Сите јунаци се натпретекнувале, кој побрго стројници да пуштит и да ја посакат. И голема кавга станала за неа. Еден непрокопсаник роден саде за пакост, некадарен да ја сврши сам работата, ти го поткупуват полјакот селски за да му бидит стројник.
То куче се пофалуват на деда, татко е на мајка ми, да не ја даат на други, а да ја дајт на тој ѓавол.
ТРАЈАН: Види мрсното куче.
СПАСЕ: А мајка и татко толко много се сакале, што еден за други в`огон се фрлале. Полјакот се зафалил на сите да ја не земат, оту лошо ќе и најдит; од страх сите тргнале р`ка…
ДУКО: И јаз`к, страшливци!
СПАСЕ: Саде татко не сакал да чует за флабите на полјакот и се оженил за мајка. Полјакот, три години после свадбата, го пречекал татка на пустија и го отепал.
СИТЕ: Господ да им платит на тие кучиња.
СПАСЕ: Ако бидам жив, ја ќе им платам за крвта таткоа и мајкина!
ДУКО: Да ти е јаз`к ако не им платиш!
ТРАЈАН: Еј гиди, гиди, патила наши!
БЛАГУНА: (Настрана). Да е далеко од нас.
СПАСЕ: Ето виѓате како си ваѓаме очите еден со други.
ДУКО: Е, бре брате!
СПАСЕ: Ако еден овчар е страшлив, убајте јагниња в`лкот ќе му `и јадит; така е и за нашите убај момичиња.
СИТЕ: Така си е, вистина!
ТРАЈАН: Ама остана нешто малку од татка ти, бре брате, или не? Куќа, кошара, нивје?
СПАСЕ: Остај, остај, сполај му, колку да не е без ич.
БОГДАН: Али си женет, али не си женет?
СПАСЕ: А, женет? Не сум, кој ми даат жена мене бре стрико.
ЦВЕТА: (Радосна, на страна). Ах, неженет!
БОГДАН: Ако ти е ќеф, посвири ни малу, со кавалот, убоо свириш, не му мисли много…
СПАСЕ: Биѓат, биѓат, како не, за атарот ваш, а колко за мислење ич не му ја мислам; една душа сум; како да е ќе поминам; ама господ да не ми земат душава, дур не платам на душманите…
ДУКО: Ја сум ти другар во тие работи, а сега ајде речи некоја, ама…
ТРАЈАН: Старовремска…
ДУКО: А, не таква, некоја нова, нова.
БЛАГУНА: Некоја кумитска сакат тој; даскалот го учит такви песни да пејт.
СПАСЕ: Кумитските се убај стрино! Сега му е времето; кога ќе се ослободиме, тогај не ни требаат кумитските песни. Тогај саде љубовни ќе пејме. Ајде ќе ви посвирам сега кумитска, а други п`т љубовна. (Ја свири „Море ој, Јоване“ и често скришум погледнува во Цвета).
ТРАЈАН: Е – у-аааа! Де, терај брату!
СПАСЕ: (Продолжува, а по малку прекинува). Ова песна е убаа стрико да ја пејт некое чупе што имат арен глас, тогај…
ТРАЈАН: Ааааа, што ѓавол си ми. А, ајде речи ја ти, мори ќерко, ако е знајш?… Речи ја!
БОГДАН: Ко чупе се рамит.
ДУКО: Ајде сите да ја речиме.
СИТЕ: (Пеат).
Море ој Јоване, мој мил побратиме,
Ајде, дал те болат седемдесет рани?
Ајде, болат, болат, како да не ме болат;
Море да умра, дури не омрса,
Ајде дур не омрса ножа во Турчина.
Ајде дур не освобода раја од султана.
СПАСЕ: (Прекинува и потрчува да ги избрка овците што влегле во нивата). Аррр, арррр, уааа, уааа, ооооо! Киш, киши, в`лк да ве јадит! А бре Шарко… (кучето лае, излегува и пак се враќа). Пладнина е веќе, браќа, ќе одам да `и соберам овците да `и клам под сенка.
ТРАЈАН: Пак дојди, брату, па ќе си поприкажуваме.
СПАСЕ: Седите со здраве!
СИТЕ: Со здраве и со добро, брате, ама пак да се вратиш.
СПАСЕ: А, а, ќе се вратам, ќе се вратам. (Излегува кришум погледнувајќи ја Цвета).
ЦВЕТА: (На себе си). Ќе си одит, ама пак ќе се вратит.
ТРАЈАН: Бре свирење, да е жив! И како ми се виѓат, блага душа е.
ДУКО: Јунак е. И кога да е ќе отплатит за крвта на татка му и на мајка му.
ТРАЈАН: Да му е алал, така требит!
БЛАГУНА: Веднуж ти го бендиса синко, оти ко тебе е во умот.
ЦВЕТА: Оти, лоше е Дуко наш, мори мајко?
БЛАГУНА: Не, мори ќерко, како лош, му летат умот малу, ама ќе му дојдит попосле.
ТРАЈАН: Ко на секој млад човек, мори жено.
ДУКО: Чунким коа бевте вие млади, не бевте такви.
БЛАГУНА: Во нашето младо време не мислевме ко вас за слободија, синко! Прашај го татка ти, да видиш, што ќе ти речит.
ТРАЈАН: Ја, вистина, не мислев за тија работи, (на шега) саде за тебе мислев мори жено, како да те земам; а сега ми е жал многу, оти не сум бил ко Дука. Ама не бевме ние криви за тоа. По она време немаше чоек кој да не научит што да прајме. Да се борит чоеко за слободија е мошне убаа работа. Од мене синко, имаш изин да работаш; така ќе се ослободиме ние, инаку уште много ќе киснеме и ќе тргаме м`ки од Турците.
БЛАГУНА: Море м`жу, што зборуваш така? Али таков ум дааш на сина ти?
ТРАЈАН: Ете тој ум, е ко шо требат.
БОГДАН: Јас велам нас не ни требит да се мешаме во тиа рабоќе, и пред други не требит да зборуваме; денеска станае времињата, што брат на брата да се не веруват. Овчерот го гледаш вака мирен, добар, ама од каде го знајш, оти тој не е предавник?
ДУКО: А, колку за него, ја станувам ќефил! Ја сум слушал за него мошне убај рабоќе, на кумитите лани тој им носеше леб; камо сите да се ко него, та нека се лоши.
ТРАЈАН: Овој чоек бре?
ДУКО: Ете, овој е, зер!
ТРАЈАН: Да му е алал! Виѓате, јунак дете?
(Нико и Ѓуре зад кулисите пеат).
Ниво, моја ниво,
Ниво позлатена,
Кај ште да те жане
Нивичко свештена.
(Влегуваат Нико и Ѓуре)
ПОЈАВА ТРЕТА
ИСТИТЕ, НИКО И ЃУРЕ
БОГДАН: О,синчиња мој! Што носите за ручек?
НИКО: Пиперки печени и леб татко.
ДУКО: Е, е!
БЛАГУНА: Ами ти што сакаш, синко?
ТРАЈАН: Мазник и некоја кокошка.
ЦВЕТА: Ами саде турците да јадат!
ТРАЈАН: (Кон децата). Што прават дедо ви, баба ви, мајка ви, бре пилиња? А, сиромаси, боси ко Татарчинња.
НИКО: Арно се, стрико. Дедо си ја полнит луличката и си ја палит, а баба туку претат во огнот и на две три места си ја изгоре кошулата.
СИТЕ: (Се смеат).
БЛАГУНА: Пак? Нејзината кошула ко решето стана, сосема ја парчоса…
БОГДАН: Ајдете, ајдете да ручаме, луѓе оти ми се јадит.
ДУКО: Ајдете, оти ќе остинат пиперките!
ТРАЈАН: Види го.
ЖЕТВАРИТЕ и ЖЕТВАРКИТЕ: (Оддалеку се слуша пеење што постепено се засилува).
Подуна вет`р пиле-ле Стано,
Подуна вет`р.
Де гиди, ашик Стано, мори јагне,
По вардарско поле.
ПОЈАВА ЧЕТВРТА
ЖЕТВАРИ и ЖЕТВАРКИ
(Се поздравуваат)
СИТЕ ЖЕТВАРКИ: Аирлија работа!
СИТЕ: Сполај ви…
БОГДАН: Ајдете да ручаме…
СИТЕ: Готој сме, ајдете…
СИТЕ: (Пеат).
Подуна вет`р пиле-ле Стано,
Подуна вет`р.
Де гиди, ашик Стано, мори јагне.
Ток се малки моми.
БЛАГУНА: Ај да појдиме онаму, под букана, арна сенка имат.
СИТЕ: Ајде да појдиме. (Излегуваат пеејќи).
На жетва к`одат пиле-ле Стано,
На жетва к`одат
Де гиди ашик Стано, мори јагне
Слатки песни пејат.
БОГДАН: (Кон децата). А вие соберите плачкиве и после дојдите каде нас. (Излегоа.)
НИКО: (Кон Ѓуре). Мене појќе лешници ми даде овчарот.
ЃУРЕ: Ааа, не, мене појќе.
НИКО: Е, тогај дај ми неколко мене.
ЃУРЕ: А, бре! Сакаш?
НИКО: (Му грабнува). Дај, дај! Нели појќе имаш ти?
ЃУРЕ: О, леле, о, леле ќе викнам татко!
НИКО: Дај, барем два, дај… дај…
ЃУРЕ: Не ама ајде да си ојме.
НИКО: Ќе си ојме и лешници ќе собериме. (И двајцата собираат наоколу).
ЃУРЕ: А, мене ми е страв.
НИКО: Од ошто бре?
ЃУРЕ: Од Турците што седеа еј тамо, горе. (Посочува со прстот)
НИКО: А, од ним ќе се плашиш? Заборај како ни велеше Дуко и даскалот оти од Турците ич да не се плашиме? Ајде, ќе поминеме од каде татка и после ќе си собереме лешници. (Излегуваат. Влегува Спасе)
ПОЈАВА ПЕТТА
СПАСЕ (Сам)
СПАСЕ: Ич трпи ли ме срце да седам кај овците! Нека лежат под сенка. (Се обѕрнува). Ај к‘де се? Алиштата си ги собрале? Да не си ошле? А, не можит да бидит. Нивава ја остајле недожната, полозиве лежат пак и децата сега им донесоа ручек. Мутлак се тамо, под букана, ручаат. Јас овде ќе си поседам, ќе ‘и почекам. Али да си одам? А, не! Не си одам дури не ја видам. Лична, лична на веков ја немат! С о очи ке ме испиеше… Да ја посакам, кој знае дали ќе ми ја даат? Овчар сум, пак и сирака сум; а без неа не ќе можам да живееам. Ко срцево да ми го украде, во умов се `та ми е. (Се вслушува; оддалеку се слуша тивко пеење). А, пејт некој. (Се поткрева на прсти и гледа кон кулисите).
ЦВЕТА: (Пее зад кулисите).
Легнала Ѓурѓа на мала врата,
Ѓурѓо ле, нема Ѓурѓа да станит.
Леле до бога, кучка глава не креват и тн.
СПАСЕ: Дали не е таа? Ах таа е! Нејзиниот глас се слушат! Ах, бре пиле, али ќе ме сакаш, аџиба? Како да сторам? Немам чоек што да ме научит! Немам мајка, немам татко, немам род, роднина, та да ме научит, мори душо, како да те земам! Чекај, ја да е посвирам малку, таа ако ме љубит ќе дојдит да се видиме. (Ја засвирува на кавалот истата песна). Татко е мајка е, ми се виѓат добри луѓе, а брат и од нашата вера е толку речи. Јунак дете е било, сум слушал. Да му е алал, така требит. Јунаци, јунаци требит да бидиме, та така саде ќе се ослободиме побрго… Ќе пуштам стројници ќе ја посакам, белки ќе ми ја даат. И зашто да ми ја не даат… Пак не сум толку сиромав…
ЦВЕТА: (Пее поодблиску).
Донесите и првото либе
Болаки лудо, море, ќе станит.
СПАСЕ: (Потскокнува). Бреј, та` ме нагази! Што праам сега? Ах! Ете ја. (Се крева на прсти). Колко е лична! Ах, мори душо! Сега ќе те прашам! Али стои да и се скријам. (Се сокрива зад кулисите. Влегува Цвета).
ПОЈАВА ШЕСТА
ЦВЕТА (Сама)
ЦВЕТА: (Крши лешници со заби). Пак колку благи са! Можит за то се благи зашто са негој, пак како можеше да `и стретит и да им дајт лешници ? Колко ми горит лицево! И како силно ме затупуват срцево, кога си помислам за него. Ах, да можиме да се земеме со него. Еј, кога свиреше, срцево ми го трупеше. Да можит да пуштит стројници да ме сакат… Ама кој знајт али ме сака? Ах, блазе на та`, што ќе го земит. И завидувам. Кој знае, мајка и татко за кого ќе ме даат? Кој знае како ќе бидит? Пусти адет, срамота било чупето да кажит оту ового го сакам, а оного го нејќум! А да не е то, би рекла на мајка ми и на татка оту го сакам. (Крши лешник, тој е црвлив, го плука). Ах, ах! Колкав црвец! Ама овчарче, какви лешници ми праќаш, со црви? Пак тој не бил внатре. Овчарче, меракот што ми го кладе, ќе ми изедит срцево, ко овој црвец, што го изел лешников… Засвире пак се зам‘лче; ја реков, запирка оту ќе го најдам и ќе го уплашам и белки… У! Што зборувам вака? Ако ме чует мајка, тешко мене, ќе ме отепат… Их, да дојдит до некаде да се видиме, арно ќе бидит. (Потпевнува. Овчарот се приближува. Влегува Спасе)
ПОЈАВА СЕДМА
СПАСЕ И ЦВЕТА
СПАСЕ: (Ја плаши). Бу!
ЦВЕТА: (Уплашена потскокнува). Ај, леле!..
СПАСЕ: Што прајш овде мори душо?
ЦВЕТА: Их бре, колку ме уплаши!
СПАСЕ: Де мори стоко, толку си плашлија?
ЦВЕТА: Ми излета срцево.
СПАСЕ: Толку многу се уплаши, џанам?
ЦВЕТА: Ама како не ке се уплашам? И ти да си и и ке се уплашиш.
СПАСЕ: (Се приближува кон неа,а таа се повлоекува). Што бегаш, мори јаребицо, што бегаш?
ЦВЕТА: Како не ќе бегам! Што си ѓавол ти.
СПАСЕ: Не плаши се, луѓе не јадам, не сум ни влк ни мечка.
ЦВЕТА: Аааа! Какви очи имаш…
СПАСЕ: (Ја фаќа за рака). Стој!
ЦВЕТА: (Се брани). Бегај, бегај ќе викам…
СПАСЕ: Стој душо, стој, ќе те прашам за нешто.
ЦВЕТА: Бегај ќе викам! Пушти ме, пушти ме! (Тивко вика). Таткооо, таткоо…
СПАСЕ: Слушај, слушај, ти се молам.
ЦВЕТА: Бегај, пушти ме!
СПАСЕ: Кажи ми душо, али ме сакаш да се земаме?
ЦВЕТА: Како? Пушти ме, пушти ме бре ќе не видит некој.
СПАСЕ: Никој немат! Дури не ми кажеш, е те пуштам. Кажи ми, али ме сакаш.
ЦВЕТА: Не те сакам.
СПАСЕ: Не ме сакаш? Ја те љубам и ќе умрам, ако не те земам. Голема севда има имам по тебе.
ЦВЕТА: И јас имав, ама сега, кога ме уплаши, ми остина срцево.
СПАСЕ: Прости ме душо златна, прости ме, јас на шака го сторив, на шака.
ЦВЕТА: Аааа, на шака?
СПААСЕ: Вистина ти велам, на шака, верувај!… Кажи ми севдо моја што те прашам? (ја фаќа).
ЦВЕТА: Пушти ме, еднаш, после ќе ти кажам.
СПАСЕ: Кажи ми, та после ќе те пуштам. (ја бакнува).
ЦВЕТА: Аааа!… Не ти кажвам, кога ми прајш вака.
СПАСЕ: (Ја пушта). Јас пак чув…
ЦВЕТА: Што си чул ти?
СПАСЕ: Чув се, што зборуваше овде.
ЦВЕТА: Кога?…
СПАСЕ: Сега кога беше сама.
ЦВЕТА: (Со престорување). Ништо не сум зборувала.
СПАСЕ: Ти си знајш што си зборувала, ама не сакаш да ми кажиш.
ЦВЕТА: Ти од кај чу пак.
СПАСЕ: Јас бев скриен онде, (покажува) во ржна.
ЦВЕТА: Види еднош што ѓавол…
СПАСЕ: Јас те видов кога идеше и се скрив
ЦВЕТА: Мамиш! Заклни се!
СПАСЕ: Не те мамам, море јагне, жиме тебе.
ЦВЕТА: Заклни се во господа…
СПАСЕ: Жими господ, верувај ме, жими тебе! Кажи ми, али да верувам во тоа што зборуваше?
ЦВЕТА: Ако сакаш, верувај.
СПАСЕ: Да верувам?
ЦВЕТА: (Прислушкува). Бегај, идет татко, стрико, бегај!
СПАСЕ: (Давајки лешници). На, за тебе сум и брал. Да верувам? (таа ги зема лешниците. Двајцата се готови да бегаат).
ЦВЕТА: Верувај, те имам на срце, (излегува).
СПАСЕ: Ах бре, душо златна (излегува).
(се смрачува, силен ветер, облаци, молскавици. Влегуваат:
Трајан, Богдан, Дуко и Благуна.)
ПОЈАВА ОСМА
ТРАЈАН, БОГДАН, ДУКО И БЛАГУНА
ТРАЈАН: Ајде луѓе да се стегнеме сега, та побргу да ја свршиме работава, оту време не остануват, пак излоши места има да врвиме.
БОГДАН: Требит, требит, оту арамии сега колко сакаш имат, пак и времево глеам ќе се расипит. (грми).
ДУКО: Чунким недовршена не мојме да ја остајме.
ТРАЈАН: Арна работа, леба ми, утре требит да идеме пак, малу денеска отиде денот бадијела, толку и утре.
ДУКО: Зашто бадијела?
БОГДАН: Оти ангарија работиме овде на Осман-бега.
ДУКО: Бреј! Ама зошто?
ТРАЈАН: Зашто сите така му работаат. Силен е, а пак каде сила таму прајна немат.
ДУКО: А! Јас да знаев ич не работев…
ТРАЈАН: Море што се стори Цвета? (Цвета запејува далеку од нивата)
Руса мома, русин брала
Русин брала ден гинала
Кај го брала, загинала
Пропаднала т`мна м`гла,
Та згрешила патиштата
Ја пресретил млад овчар.
Руса мома му зборува:
„Ти се мољам млад овчарче
Да м` отнесиш дори дома
Ќе ти дам тонка риза,
Мека ленена кошула
А мој братец тонка пушка“.
А овчарот и говори:
„Ај ти моме, русо моме,
Твојта куќа е далеку
За то моме ќе те носам
Во мојата кошарица“.
(Сите слушаат со зголемено внимание.)
БЛАГУНА: (Здогледувајќи ја). Ааа, ете кај била.
БОГДАН: Та` денеска е многу весела, туку на добро да е.
БЛАГУНА: Не е убоо толку, ама …
ДУКО: Јок, не било убоо! Ами како е убоо! Кога е чоек жаловит, кога плачит, али малу плачиме и тргаме м`ки.
БЛАГУНА: Спроти глаа излагат тоа, пак и змија се потокми да ја укасат.
ТРАЈАН: Пак ти мори жено се ќе најдиш нешто да гаташ женски работи. (Вика кон Цвета). Цвето! Ела ќерко ела да поработиме малу, пак да си ојме побрго.
ДУКО: (Налутено) Што! Ага седите мадро!
БЛАГУНА: (Кон Дуко). Молчи синко, со добро.
ШЕФКИЈА: Ан`мка мори ќе правим, ќе јадиш, ќе спиеш.
ЦВЕТА: (Плаче) Јас сум рисјанка, нејќум!
ОСМАН БЕГ: Ајде со добро, оту со лошо ќе бидит!
БЛАГУНА: Вие, навистина зборувате, али на играчка ?
ОСМАН БЕГ: Како мори на играчка? Ќе даваш момата, ќе тучим.
БЛАГУНА: Леле ! Господи! Ќерко?
ЦВЕТА: Мајко! (Се прегрнуваат Благуна и Цвета).
ТРАЈАН: Ага саде тоа неможит да бидит!
ДУКО: (Разгневен кон Турците) Што сакате да прајте вие, кучиња!
ОСМАН БЕГ: Бре (Кон другарите). Ал бу свиња бре. (Другите турци го фаќаат Дука и го тепаат).
ДУКО: (Се спротивставува). Кучиња, пуштете ме бре!
СИТЕ: Аман ага пуштете го.
ОСМАН БЕГ: (Кон другарите). Фатите другите, извајте јатаганите. И кој прави инат колите. (Турците ги тепаат селаните). (Сите пиштат).
ТРАЈАН: Што е ова да видит господ!
ОСМАН БЕГ: (Грабнувајки ја Цвета од рацете на мајка и). Ајде мори, ѓаурко!
ЦВЕТА: Леле мајчице, леле! Загинав !
БЛАГУНА: Цвето, ќерко!
ТРАЈАН: Ќерко! Браќа селани, поможите!
ДУКО: Сестро, немој, удри, не давај се!
ЦВЕТА: Брате, татко, стрико, откинете ме! (Македонците се нафрлуваат на Турците. Турците ги навртуваат пушките). Стојте тамо!
ОСМАН БЕГ: (Ја грабнува Цвета) Сус!
(ЗАВЕСАТА СЕ СПУШТА)
СЦЕНА ВТОРА
Сцената претставува гора низ која минува пат што води кон чифлигот на Осман бег. Се слуша блеење на овци и ѕвонење на ѕвонци.
ПОЈАВА ПРВА
(Влегуваат I овчар и II овчар)
I ОВЧАР: Ами к`де одеа тие кучиња, бре брате?
II ОВЧАР: (Потсвирнува) Зер требит прашања за то?
I ОВЧАР: Осман – Бег имат нивије од ова ст`рна, да можит да `и разглеат.
II ОВЧАР: И за то, ама и за друго , бре брате.
I ОВЧАР: Можит за да видет, али сме паселе в нивните нивје.
II ОВЧАР: (Се смее). Џ-џа.. Та ние не сме гојда, та да пасиме,бре!
I ОВЧАР: Абре, не ние, ами овци да пасет.
II ОВЧАР: А,то друг есап, така кажи.
I ОВЧАР: Ја много се улашив, хи, хии.
II ОВЧАР: А, за плашење, што стока сме, остај се, врапче да пролета ние, на (покажува со раката), ардар!
I ОВЧАР: За страв е бре брате, не е играчка. Сите најлоши крвници са.
II ОВЧАР: (Настрана). ете, со тој страв ќе тргаме оште много м`ки.
I ОВЧАР: Е, кажи, погодоив зашто дошле агите по поле сега, во ова горештина?
II ОВЧАР: Не…
I ОВЧАР: Е, кажи ти, за ошто? Хи-и-и-и!
II ОВЧАР: Сега е жетварско време. Аргати и м`жи и жени и момички е п`лно по поле. Летно време селските куќи запустуваат а полињата оживуат. Турците се кучиња, погонска вера, ти одат по поле, ѓо за да разгледаат нивјерто свој, а идат за да гледаат по убајте невести и момички и после…
I ОВЧАР: (Исплашено вика). А!
II ОВЧАР: Што е бре?
I ОВЧАР: Шумит нешто… (Трепери).
II ОВЧАР: (Гледајќи кон кулисите). И, јаз`к да ти е…Ко заек се плашиш.
19
I ОВЧАР: Што е бре?
II ОВЧАР: Магарето твое тебе те барат.
I ОВЧАР: Ама то е? Хи, хи, хи … Марко.
II ОВЧАР: То е зер. (Пауза). Бре, пак толко страшлив не сум видел.
I ОВЧАР: А бре денеска ни го немат Спасета… Што се стори?
II ОВЧАР: Али знам! Можит покрај нивјето `и пасит овците.
I ОВЧАР: Тој мутлак требит да се вратит покрај нивата, к`д жниет девојчето на Тијана. То чупе му влегло в око, вчера лешници цел ден бра за него. Хи-и-и-и!
II ОВЧАР: Имат право… Ние со тебе си избравме по една, ајде и тој да си изберит…
I ОВЧАР: Ние пребрзавме со тебе, та зедовме много црни, а тој ќе земат поубаа од нашите.
II ОВЧАР: Оти, ти му завидуваш?
I ОВЧАР: А бре за завидување е! Ако го сака та` арно. Девојчето е ко симитче. (Се кикоти).
II ОВЧАР: За обесување си (Се смее). Остај ги тие работи. Сега тебе ти е редот, оди собери овците и дотерај ги навамо.
I ОВЧАР: А, чинит, тамам времето наближива за да си ојме. (Излегува).
II ОВЧАР: (Сам). Страшно будалиште, бре, и страшлив до крај… Асли така си е: чорк што немат м`шко срце не можит да имат и здрав ум… Страшливиот чорк нр можит да мислит… Од страв му искокнува срцето, а од тоа му искокнува и чивијата… Абабам Спасе, навидум ништи чоек е… Ти се чинит оту ништо не знајт, а тој што ѓавол е, што глаа носит… Малу зборуват, ама секој лаф на место го кажуват… Да му е алал, ете од такви ќе има спасибог за народот, а од овој тиквеник, будалштолоци и друго ништо…
ПОЈАВА ВТОРА
I и II ОВЧАР
II ОВЧАР: Што е бре?
I ОВЧАР: Ооостај, и … се`…лошо.
II ОВЧАР: Оти бре? Кажи…
I ОВЧАР: Чууув: пиштит некој!
II ОВЧАР: А, си чул.
I ОВЧАР: Вистина бре! Пиштит!
II ОВЧАР: Море, молчи тамо, витосај се, си чул вет`р. Кој знајт, ја овциве блеале, ја магарињата рикале, а тебе ти се сторило оти му пиштит некој … Ајде оди, собери овците, та не играј играчки да не те ждрапнам со стапов.
I ОВЧАР: (Се подготвува да злезе). Ама… (Цвета плаче на глас)
I ОВЧАР: Вистина бре, што ќе е ова?
I ОВЧАР: Али знам. Страшно!
II ОВЧАР: Ајде да појдиме, да видиме кој е…
I ОВЧАР: А, али идам?
II ОВЧАР: Ајде, бре не страши се … Да видиме ако е иктизајлија за нешто ќе му помножиме…Убооо нешто е во лош сат да поможит чоек на чоека…Ајде (Излегува).
I ОВЧАР: (Излегувајќи). Ама…(Излегува).
II ОВЧАР: (Од надвор). Ајде бре! И да ти е јаз`к за бојот. (Излегуваат, но малку влегуваат исплашени и двајцата, ветер, грмотевици)
ПОЈАВА ТРЕТА
I и II ОВЧАР
II ОВЧАР: А бре, што ќе бидит тоа?
I ОВЧАР: Виде, кога ти велев!
II ОВЧАР: (Гледајќи кон местото од каде влегоа). Гледај, гледај! Бреј!
I ОВЧАР: Бегај да бегаме, да не патиме некоја бела… Бегај…(Излегува).
II ОВЧАР: Ем кон наст идат.Чекај и јас да се скријам…(се сокрива. Однадвор плачењето на Цвета станува се` посилно. По малку, влечена од Осман бег и Расима, сосема премалена влегува, а по нив Шефкија и Исмаил, насочувајќи ги пушките во правец од каде влегоа, стрелаат по еднаш).
ПОЈАВА ЧЕТВРТА
ЦВЕТА, ОСМАН БЕГ, РАСИМ, ШЕФКИЈА И ИСМАИЛ
ЦВЕТА: (Плачејќи, вика премалена со зарипнат глас). Оф, мајко.
ОСМАН БЕГ: Сус, не викај оту овде парчиња ќе правам.
ЦВЕТА: (Преморена). Оф! (Паѓа).
ОСМАН БЕГ: (Взирајќи се кон Цвета). Бреј ќе умри таа ѓаурка.
СИТЕ: Што?
ОСМАН БЕГ: Вода, вода. (Кон Цвета). Слушај мори ѓаурко!
ШЕФКИЈА: (Носејќи вода во фесот). Ете вода, кардаш…
ОСМАН БЕГ: (Ја прска): Стани мори ѓаурко! (Налутено ја фаќа Цвета и ја влече за раката). Кревај се! Ако не оживит ќе фрлиме во трапот таа свиња. (Сите брзо ја влечат и излегуваат, а по малку влегуваат I и II овчар, претпазливи и со сосредоточено внимание кон Турците).
ПОЈАВА ПЕТТА
I и II ОВЧАР
I ОВЧАР: Виде? (Трепери од страв).
II ОВЧАР: А, видов, видов, ама чие ли беше тоа девојче? Ах, кутрто?
I ОВЧАР: Е, да чуват господ…(Плука).
II ОВЧАР: Ете зошто ти одат по поле тие мрсни кучиња! (Трчајќи, влегуваат изморени Спасе и Дуко).
ПОЈАВА ШЕСТА
ИСТИТЕ, СПАСЕ И ДУКО
ДУКО: (Капнат). А, сестро, сестро. (Паѓа изморен, а овчарите се исплашуваат)
I ОВЧАР: (Исплашено вика). Ааа… Бегај!
СПАСЕ: (Кон овчарите). Браќа, трчајте, поможите. (Кон ДУКО). Дуко брате, стани. (Го крева). Поможите бража, рисјанско девојче грабнаа да го турчат.
ДУКО: (Станува и со нова сила се впушта напред). Ајде браќа! Сестро! Брат ти иде!
СПАСЕ: (Се затрчува кон Дуко). Ах, кучиња мрсни! Нема да ја остајме во вашите р`це.
II ОВЧАР: (Кон првиот). Ајде бре!
I ОВЧАР: Бегај, бела!
II ОВЧАР: (Плука во него). Јаз`к!
(ЗАВЕСАТА СЕ СПУШТА)

← Лица

Дејствие второ →