Дејствие второ
Селска соба во куќата на дедо Кузман, татко на Трајан и Богдан и дедо на Цвета. Огниште, оган, до него грне. Над огништето виси синџир. Од страна врата, на спротивната страна килер. Баба Кузманица ту чарка во огнот, ту шета низ собата често офкајќи. Вечер. Надвор е темно. Одвреме навреме ветер, молскавици и грмење.
ПОЈАВА ПРВА
БАБА КУЗМАНИЦА
БАБА КУЗМАНИЦА: Оф, оф!… (седнува). Опустел му и животот! Не идет пуста умирачка да ме земат… Се наситив веќе. Ох! Какви м`ки сум тргала, се чудам, како не сум умрела до сега… Еј гиди живот наш! (Молскавици и грмење). Ох! Ох! Пак и луѓево што се забавија, што не си дојдоа порано? Агинската работа никојпат не се довршува… Ќе `и фатит лошо време. Ох!… Ох!… (Вика). Невесто! Невесто! К`де отиде пак таа? (Гледајќи кон стомните со вода). А, а, на вода отишла; сурој се дрвата, а остана граот неварен, кој ти глеат друго! Ох! А старецот што ли се забај? Чудна работа! (Влегува Митра со стомни во раце).
ПОЈАВА ВТОРА
МИТРА: Уф!… Капнав!
БАБА КУЗМАНИЦА: (Се свртува). Невесто, ти си?
МИТРА: Јас сум мајко, јас сум.
БАБА КУЗМАНИЦА: Не горит огнов, мори невесто, што да му чинам?
МИТРА: Господ го запустел. Опште не е варен граот?
БАБА КУЗМАНИЦА: Не е, не е. Ела дуни малу, оту душа немам веќе.
МИТРА: (Дувајќи го огнот). Сурој дрвата, мори мајко, та за тоа не горит.
БАБА КУЗМАНИЦА: Ох!… Ох!…
МИТРА: Што ти е, мајко, што ти е? Да не си болна нешто?
БАБА КУЗМАНИЦА: Не, мори ќерко, не туку така си јачам, остарев ќерко!
МИТРА: Крепи се мајко, крепи се, дури да ожениш внучиња и на стари години да се порадуваш малу.
БАБА КУЗМАНИЦА: Еве, се крепам, мори невесто, токо… Не ме држат веќе нозеве. Ох!
МИТРА: Што се саклдисуваш мори мајко, биди си раат; ако не работиш, седи си, никој не те терат да работиш. Ти дал господ синчиња, внучиња, снај …
БАБА КУЗМАНИЦА: Сполај ти, мори ќерко, сполај ти, ама како да се не саклдисувам, кога виѓам оту и вие не можите да привтасат, а пак мене срцево ми се стегат. Ах… Пуста младост, како летна, ни видена ни чуена. Ох!
МИТРА: Али мало си се мачила на времето, та и сега пак да се м’чиш не чини?
БАБА КУЗМАНИЦА: За м’ка сме родени, мори невесто, мори ќерко! (Влегуваат бркајќи се Нико, Ѓуре и Арсе).
ПОЈАВА ТРЕТА
НИКО: Дај милешниците, дај ми тек беа.
АРСЕ: (Бега и се сокрива во едно ќоше). А, не, чиф беа, чиф. (Нико и Ѓуре му ги грабаат). Олеле, олеле мајко.
МИТРА: Што е тоа, бре кучиња ниедни? (ги раздвојува). Остајте го бре, остајте го, оту ќе ве тепам.
БАБА КУЗМАНИЦА: Немојте бабин, немојте биро, не карајте се.
ЃУРЕ: (Плачејќи). А мори бабо, тој ми ги украде лешниците.
МИТРА: И којкај суртуци сте, со малиот се задирате. (Мукаат крави, блеат овци). Ете, гоедата дошле
Ќе напраат некоја пакост, (Кон Нико). Ајде ти, бре суртук пред мене, со малите играш. (Кон баба Кузманица). Мајко, потприбирај во огнот да се свари граот побргу (Излегува).
БАБА КУЗМАНИЦА: Аааа, невесто. (Дува во огнот, седнува на столчето и вика). Ела ми синко, ела ми кај баба на скут. (Арсе оди кај баба си, и седнува на скутот, таа го милува). Оооо, сугаренцето … Ох!
ЃУРЕ: (Од далеку кон Арсета). Арсе, ела да играме чиф, тек.
АРСЕ: А, нејќум, ти си илјаџија.
БАБА КУЗМАНИЦА: (Кон Арсе). Седи ми, биро, седи ми, Ох, бабиното детенце. (Го милува).
АРСЕ: Бабо, кажи една приказна, бабулето.
БАБА КУЗМАНИЦА: Ќе ми ти кажам синко ќе ми ти кажам биро! (Му ги фаќа двете раце и ги крева и нагоре и надоле една по една). Китири, китири р’чиња, прела баба вретенце, си и клала на полица, дошло маче лизнало, дошло куче гризнало.Чит пстиња, ошт штурина.
ЃУРЕ И АРСЕ (се смеат). Ха, ха, ха!
БАБА КУЗМАНИЦА: Оф леле.
ЃУРЕ И АРСЕ: кажи бабо оште една, кажи!
БАБА КУЗМАНИЦА: Чекајте бабини, чекајте оту огнот не горит. Оф! Ќе дојдит татко ти, стрико ти, ќе сакаат да вечераат и да си легнат побрго, оту изм`чени се денеска.
(Кон Арсета, оставајќи го настрана): Седни овде, синко да дувнам во огнов. (Зема стомна со вода и сипа во грнето, ја остава стомната и шета нагоре надолу и офка.) Оф, оф, леле!
ЃУРЕ: Јас ќе имав појќе лешници, ама Турци имаше горе, во леските та не собрав.
БАБА КУЗМАНИЦА: К`де имаше Турци, бре синко?
ЃУРЕ: Еј, тамо горе во лескине, на ридон бабо.
БАБА КУЗМАНИЦА: (На себеси): Турци, Турци виделе!
(Влегува дедо Кузман)
ПОЈАВА ЧЕТВРТА
ИСТИТЕ И ДЕДО КУЗМАН
ДЕДО КУЗМАН: (Гледа налутено, свртувајќи се). И, магариња ниедни, да им е јаз`к! За парите верата си ја менуваат јаз`к.
АРСЕ И ЃУРЕ: (Се стрчуваат кон дедо Кузман). Дедо, дедо што ни носиш?
ДЕДО КУЗМАН: Ништо, биро, ништо. На ви по едно шеќерче.
БАБА КУЗМАНИЦА: Што си се разлутил така, бре старо? Камо ти добар вечер?
ДЕДО КУЗМАН: Добор вечер, старо, додор вечер. Се разлутив, та сега ќе си пукнам од м`ка.
БАБА КУЗМАНИЦА: Зашто?
ДЕДО КУЗМАН: Зашто напаклок!
БАБА КУЗМАНИЦА: Еле, еле?
ДЕДО КУЗМАН: Ошол в град коџобашијата и попот и за пари се посрбиле.
БАБА КУЗМАНИЦА: Та како така?
ДЕДО КУЗМАН: Е, така, си ја мениле верата.
БАБА КУЗМАНИЦА: Се потурчиле?
ДЕДО КУЗМАН: Бетер од Турци станале!
БАБА КУЗМАНИЦА: Ами кој им дал пари, море старо?
ДЕДО КУЗМАН: Зар не знајш? Консулата српски, за да кажуваат оту са Срби.
БАБА КУЗМАНИЦА: Их, јаз`к да им е!
ДЕДО КУЗМАН: Јаз`к, ем голем јаз`к. За коџобашијата и така и така, ама за попот, за тоа магаре дрво, дрво требит; убо е да му ја оскубам брадата.
БАБА КУЗМАНИЦА: Ама требаше тој да го сторит тоа?
ДЕДО КУЗМАН: Море тој е за обесување, ама нема кој, да види тој како си ја менуваат верата за пари. Ете ти сега работа за судојте; али имаш пари за рушвет. И мене ме викна консулата и ми кажуваше оту ние сме биле Срби, ем стари Срби, зашто Србите славеле слава и ние сме славеле слава.
БАБА КУЗМАНИЦА: Каква слама, море старо?
ДЕДО КУЗМАН: Не мори стара, слама не, слава, слава, кога чиниме свети Никола, али Петровден, али Митровден, тога вељат Србите. „Славиме славу!“
БАБА КУЗМАНИЦА: А, ама после што ти рече консулата?
ДЕДО КУЗМАН: Ми даваше пари да се потпишам на српско.
БАБА КУЗМАНИЦА: Ти даваше пари?
ДЕДО КУЗМАН: Ми даваше, ама јас му ги вратив и му реков оту за пари верата не си вртам; јас не сум ко овие магариња кочобашии, попои; греота да се кинеме на парчиња… И него поп го сторил владиката! За свињите не чинит тој едепсас.
БАБА КУЗМАНИЦА: Не зборви така, старо ќе те фатит некој грев, поп чоек е.
ДЕДО КУЗМАН: Ѓавол чоек е, уште рогој и опашка му се ексик. Ах, веричката негова!
БАБА КУЗМАНИЦА: (По подолга пауза). Море, луѓево што се забаие олку? (Луња, светкање, грмотевица).
ДЕДО КУЗМАН: Ич не знам како да ти речам, мори стара: јас реков, оту дошле веќе. Време лошо…
БАБА КУЗМАНИЦА: Ох! Олку забаање не било други п`т. (Кон Ѓурета). Ѓуре бре!
ЃУРЕ: Што мори бабо?
БАБА КУЗМАНИЦА: Имаа многу за жниење, бре синко?
ЃУРЕ: Малу беше бабо, малу. Ајде одете си, ни рекое, ние ќе си дојдиме.
ДЕДО КУЗМАН: Ами камо `и да си дојдат?
БАБА КУЗМАНИЦА: Многу ми е гајле, туку господ да `и вардит и да `и чуват! Ох!
ДЕДО КУЗМАН: Ќе им бериме гајлето, ами што ќе им прајме.
БАБА КУЗМАНИЦА: И какви соништа лоши виѓам овие дни, туку господ на арно да `и истерат. Оф!
ДЕДО КУЗМАН: А, вет`р се соништата, јас не верувам.
БАБА КУЗМАНИЦА: Ох, не е диб за неверување, старо: сонот се истеруват на нешто, туку болаки на добро да е.
ДЕДО КУЗМАН: А, ништо.
БАБА КУЗМАНИЦА: Многу ми е страв, ама господ.
ДЕДО КУЗМАН: За страој, страој е мори старо. Во турско сме, во пуста земја; зиме ќе умираме за леб и од студ, а лете така ќе се топиме од страој и од мераци.
БАБА КУЗМАНИЦА: Оф! Окутра му животот наш што го живејме. Оф!
(Силен ветер и грмотевица. Влегуваат: Нико и Митра со котел во раце)
ПОЈАВА ПЕТТА
ИСТИТЕ, НИКО И МИТРА
ДЕДО КУЗМАН: Што се сторија луѓево, мори невесто?
МИТРА: Али знам татко, многу се забае.
БАБА КУЗМАНИЦА: Оф, не е на добро ова забајње.
ДЕДО КУЗМАН: Чудна работа?
НИКО И ЃУРЕ: (Ги грабаат лешниците од Арсе). Дај ни, дај ни.
АРСЕ: Олеле, олеле, мајко, бабо!
БАБА КУЗМАНИЦА: Бреј, бреј, што му прајте на детето.
АРСО: Лешниците пак ми грабат овие, бабо!
МИТРА: Пак се степувате, кучиња ниедни?! (Ја зема машата, ги брка, кого ќе го фати, го удира). Чекајте да ве научам како да живувате братски (Ги тепа).
ЃУРЕ: (Плачејќи). Јас не му грабав, мори мајко.
ДЕДО КУЗМАН И БАБА КУЗМАНИЦА: Прости ги невесто, прости ги оште сега.
МИТРА: (Го удира Арсета) На ти и тебе шепардан ниеден. (Сите тројца плачат и се смеат).
ДЕДО КУЗМАН: Ете ти, по играчка и плачка.
НИКО: Тек беа, ама тој не `и дааше бре дедо.
АРСЕ: А, бре чиф беа, не беа тек.
БАБА КУЗМАНИЦА: Ајде, не карајте се, бре биро, браќа сте, оф!
ДЕДО КУЗМАН: Не требит да се карате, бре синчиња, не требит; уште од мали да се учите да се слагате, та кога ќе порастите да живувате како браќа, а не да се изделите на парчиња; од карање немат аир, синко! Тие пусти карајнци не сторие нас да се тепаме по судој. Да се слагавме, да бевме се слушале, не би било вака, турско, а сега сами би се поелале. Едни Срби, други Грци, други Власи, други Евреј за пари ќе станат! Се испокинавме! А гледам мрсниот току не јават ко магариња; така не карајте се, та кога ќе порастите да бидите јунаци, та земјава да ја откинете од Турците. Ајде сега речите една песна, како што ве учит даскалот.
(Нико, Ѓуре и Арсе одат кај дедо си и запејуваат)
Македонијо, мајко мила,
Страдна земјо, света,
Много мајко, си теглила
В м`ки и несрета!
ДЕДО КУЗМАН: Аферим бре синчиња, да сте ми живи! (Кучињата лаат).
ГЛАС: Дедо Кузмане бреј! Дедо Кузмане!
МИТРА: (Излегува на вратата) Кој викат? Кој викат?
ГЛАС: Богданице!
МИТРА: Чуја.
ГЛАС: В`село Турци дојдоа и еден на конак кај вас ќе дојдит, да му приготвите вечера. Чу, али не чу?
МИТРА: Чув, чув… (Се враќа). Ете ти сега.
ДЕДО КУЗМАН: Што е мори невесто?
МИТРА: В` село Турци дошле и еден кај нас на конак ќе дојдел, та да му зготвиме вечера.
ДЕДО КУЗМАН: А? Тамам работа, то беше ексик.
БАБА КУЗМАНИЦА: Да му се невидит и конакот. Оф! Се кај нас `и пуштат на конак; ко ан стана нашава куќа. Вчера двајца беа, сега пак…
ДЕДО КУЗМАН: Оште многу ќе пуштаат мори стара, оште многу, нели сме з`т со коџобашијата.
МИТРА: Ни еден да не останит! Една вечер раат не мојме да спиеме.
ДЕДО КУЗМАН: Дошло да се тргат, ќе тргаме; земај постели му тамо да легнит, да се скапит, да дајт господ!
МИТРА: Од која страна да му постелам татко?
ДЕДО КУЗМАН: Од онаа страна оданде, одавде ние ќе спиеме. (Кучињата лаат).
МИТРА: И! Ете, тоа куче идет!
ДЕДО КУЗМАН: Кучињата да му јадат глаата, да дајт господ. (Оди кон вратат да го пресретне) Пак, навистина да не го раздрпаат кучињата, та беља да си налепиме…
(Влегува Турчинот)
ПОЈАВА ШЕСТА
ИСТИТЕ И ТУРЧИНОТ
ТУРЧИНОТ: (Налутено). Што не излезете ор, да вардите од кучињате, ќе ме јадил.
ДЕДО КУЗМАН: Да ти се многу години, ага, нашите кучиња на пријатели не лаат. Поели, седни ага!…
ТУРЧИНОТ: Анасана, ќафир. Што сте правиле за вечера, ор? Носите да вечерам овде.
БАБА КУЗМАНИЦА: Шато дал господ ага, сега, сега ќе приготвиме.
ТУРЧИНОТ: А оште не сте зготвиле бре ѓаур? Што чекате? (Го удира дедо Кузмана).
ДЕДО КУЗМАН: Аман, ага, аман, сега ќе бидит готоо.
ТУРЧИНОТ: Ајде чабук; сакам да јадам, кокошка да пржите. Жи ми вера, сите ќе кољам.
БАБА КУЗМАНИЦА: Сега ќе бидит, ага, сега. (Тивко кон Митра). Невесто, пијано е кучено, пак кокошка сакат.
МИТРА: Ќе заколиме кокошка, што ќе прајме, да пукнит од неа.
ТУРЧИНОТ: И алва сакам да прајте, ама да не го пржите со вашата маст! Да миете арно тој тиганот, зере жи ми вера, коските ќе ви кршам.
ДЕДО КУЗМАН: Биди раат ага, биди раат, се ќе бидит.
ТУРЧИНОТ: Ќиди, домус!…
ДЕДО КУЗМАН: (Кон Митра). Невесто, ајде фати една кокошка за агава да го нагостиме.
ТУРЧИНОТ: Ајде мори ѓаурко, чабук, чабук, оту чудо ќе праа, гиди верата! Донеси ракоја да пијам овде.
(Баба Кузманица и Митра излегуваат)
ДЕДО КУЗМАН: (Кон Ника) Нико, подај го пагурчето, во долапот е, да се напиеме со агава. (Нико излегува и го донесува пагурчето).
ТУРЧИНОТ: Носи да пијам, бре ќе ти… анасана (Кон Арсета). Ела ти бре овде, кумита. (Кон Ѓурета) А и ти, бре шејтан!
ЃУРЕ И АРСЕ: (Уплашени) Дедо, дедо!…
ТУРЧИНОТ: Ја не јадил деци, елате бре!
ДЕДО КУЗМАН: (Умилно). Елате пилиња, елате при агава. (Децата одат кај дедо Кузман).
ТУРЧИНОТ: Елате бре при мене, бре домус! Зашто ти не идел при мене, бре! Кажи де?
АРСЕ: (Плачејќи) Ми е страв ага.
ТУРЧИНОТ: Од мене бре? Ај утре ќе носам на град.
АРСЕ: А, не идам.
ТУРЧИНОТ: Зашто бре? Ќе носил при моите деца, таму ќе јадил пилаф, алва, шеќер, (кон Ѓурета), а ти идеш бре?
ЃУРЕ: А, и ја не идам.
ТУРЧИНОТ: Бак шејтан чоџук. Ќе турчам бре, жи ми вера. Ајде в град ќе носил.
ЃУРЕ: Неќиме! Оџите викат на џамиите ко магариња.
ТУРЧИНОТ: (Налутен станува да ги тепа децата) Бре ќопек, пис милет, комита гаур! (Арсе и Ѓуре бегаат надвор плачејќи).
ТУРЧИНОТ: Сус, сус, оту ќе ве колам!
ДЕДО КУЗМАН: (Го подава пагурчето) Поели ага, поели напи се, не се лути, деца се, не им врзви за кусур.
ТУРЧИНОТ: Деца, а? Кој учел да зборви така?
ДЕДО КУЗМАН: Напи се џанам, напи се!
ТУРЧИНОТ: Анасана тој таткото, деците, се комити.
ДЕДО КУЗМАН: Не, џанам ага, шо е тој лаф?
ТУРЧИНОТ: Тој келеш да речел таков збор? Тој дете, ама татко му ќе патит! Еден бег денеска го грабил една ѓаурка на нивата да турчит, ја ќе турчам сите жими вера.
ДЕДО КУЗМАН: (На страна) Грабиле момичка да турчат? (Кон Турчинот). Напи се ага, напи се! (Силен ветер и грмотевица).
ТУРЧИНОТ: (Го подига пагурчето) А, од тој ја не пиел, од тој ѓаурите пијат. Носите овде со шише, со бинлак ракија сакам овде. (Го фрла пагурчето настрана).
К`де ошол тој коконата? А, бргу викај овде да стоит диван пред агата.
ДЕДО КУЗМАН: Таа отиде да заколит кокошката.
ТУРЧИНОТ: Сус! Ја оди да викаш, да дојдит таа овде, а ти да колиш тој кокошката. Викај и тој убавата ќерка што имаш. Чапрас диван да стоит и двата.
ДЕДО КУЗМАН: Не е овде ага, на работа е таа. (На себеси) Ах, пусти м`ки наши!
ТУРЧИНОТ: Викај! Викај! Чини што ти вељам оту коски ќе ти кршам!
ДЕДО КУЗМАН: (Излегува од вратата и вика) Невесто, невесто, ела ваму.
ТУРЧИНОТ: (Кон Нико) Носи овде ракоја бре ти домус! Ај кумита ѓаур, бак шинди. Кренил глаа тој ѓаур.
ДЕДО КУЗМАН: (Се враќа). Оф! Ага, кумити овде немат.
ТУРЧИНОТ: анасана и деците си праил кумити.
НИКО: (Подава шише со ракоија на дедо Кузмана) На, дедо!
ДЕДО КУЗМАН: Појли ага, со шишево напи се.
ТУРЧИНОТ: Анасана и деците си праил кумити, ѓаур. Ќе бесим сите. Викај невестата да седит чапрас диван пред мене.
(Влегува Митра)
ПОЈАВА СЕДМА
ИСТИТЕ И МИТРА
МИТРА: Што е татко, што ме викаш?
ТУРЧИНОТ: Ела вамо, мори, дај ракија!
МИТРА: У, ага, јас ќе готвам вечера, не можам!
ТУРЧИНОТ: (Ја дига пушката) Ела вамо!?
МИТРА: Татко!?
(Задишена влегува баба Кузманица)
ПОЈАВА ОСМА
ИСТИТЕ И БАБА КУЗМАНИЦА
БАБА КУЗМАНИЦА: (Брзо и уплашено). Луѓе али не слушате?!…
ДЕДО КУЗМАН: Што е мори жено, што е?!
ТУРЧИНОТ: Бреј!
(Децата исплашени плачат)
БАБА КУЗМАНИЦА: Леле Тарјаница идет и плачит.
ДЕДО КУЗМАН: Што се сторило мори? (Излегуваат дедо Кузман, баба Кузманица и Митра).
ТУРЧИНОТ: Давај ракија мори, што бегаш?
(Влегуваат Благуна, плачејќи, со расплетени коси, Богдан,
Трајан, Митра и баба Кузманица)
ПОЈАВА ДЕВЕТТА
ИСТИТЕ, БЛАГУНА, ТРАЈАН, БОГДАН
БЛАГУНА: (Плачејќи). Леле ќерко леле до господа! Цвето, што ти било пишано.
БАБА КУЗМАНИЦА: Што е мори Трајанице! Оф! Камо ви ја Цвета?
БАБА КУЗМАНИЦА, ДЕДО КУЗМАН, МИТРА: Што?!! Турци Цвета е грабнале!!!
ДЕДО КУЗМАН: Оф, ја сиромав! (Плачејќи). Цвето, чедо! (Кон Трајана). Синко, што таксират не најде!… Брго кажи на уќумат?
ТУРЧИНОТ: (За себеси) Не бу, шашарма?!
(Влегуваат Дуко и Спасе)
ПОЈАВА ДЕСЕТТА
ИСТИТЕ, ДУКО И СПАСЕ
ДЕДО КУЗМАН: (Кон Дуко). Синко, али си жив?
ДУКО: Жив сум дедо, жив, ама зашто сум.
ТРАЈАН: Што сторивте. Али не можевте да ја откинете?
СПАСЕ: Ах!… Не можевме ништо да напрајме…
ДЕДО КУЗМАН: Трчајте кај валијата и кај консулите да кажете за нашиве м`ки што ги тргаме!
ДУКО: Ако не свршиме ништо кај валијата и кај консулите, тогај?…
СПАСЕ: Така и така сме `и клале глајте в торба, али ќе ја откинеме, али ќе умриме м`шки! Јас сум со тебе.
ДУКО (Налутено). Ајде брате!
ТУРЧИНОТ: (Налутен станува). Не бу бе, шашарма? (кон сите) Ја вечера сакам!….
ДУКО: Што барат овој пес овде? (Кон Турчинот) Што сакаш т бре, куче?
ТУРЧИНОТ: Вечера бе домус, ракоија!
СПАСЕ: (Го фаќа Турчинот). Надвор куче, да те немат овде. (Го турка надвор. Сите мажи го тепаат Турчинот).
ДУКО: Ајде, да му светиме масло барем на овој!
(ЗАВЕСТА СЕ СПУШТА)