Дејствие петто
Двор, пред куќата на дедо Кузман, обграден со плот. Пред куќата наредени столови и клупи за одмор на свадбарите и др. На плотот бајрак од црвена крпа се развева. На врв на бајракот три јаболки позлатени и китка цвеќе се забодени. Во куќата и во дворот врева, веселба, песна, свирки и др. При подигањето на завесата чајда свири, а момите свадбарски песни пеат. Гости доаѓаат, ги поздравуваат старите.
ПОЈАВА ПРВА
ДЕДО КУЗМАН, БАБА КУЗМАНИЦА И СВАДБАРИТЕ
ДЕДО КУЗМАН: Е? Како си стара? Ти тупат срцето.
БАБА КУЗМАНИЦА: Најубоо старо најубоо, саде аирлија да е, со живот, да се кердосаат.
ДЕДО КУЗМАН: Амин, амин, стара! … Ее, сполај на господа, мори стара, оту не докрепи, за да дочекаме радост, на овие години много чинит радоста. Много тргавме, много м’ки видовме, пак сполај на господа.
БАБА КУЗМАНИЦА: Сполај му, сполај мѕ, старо!
ДЕДО КУЗМАН: Детето е мошне убоо! Сирак е вистина, ама ништо; ќе си го земеме дома, ко домазет и ќе си го гледаме ко син.
БАБА КУЗМАНИЦА: Од сега не е веќе сирак, старо не е? Трајаница од сега му е мајка, Трајан ќе му е и татко и со Цвета ќе си поминет мошне убоо.
ДЕДО КУЗМАН: Така е, стара, така е… како кажуваат, ако да не беше неговата јунаштина и сега можит да беше Цвета во раците на мрсниот.
БАБА КУЗМАНИЦА: Море, јунаштина негоа поможи, ама кажуваат, оту дваесет лири дал на валијата, за да зборвит кон нас; тој трчаше колку Дука, ко брат нејзин.
ДЕДО КУЗМАН: Виѓаш, стара? Е, то’ се велит љубов.
БАБА КУЗМАНИЦА: Душата, душата си ја даат за Цвета.
(Девојките во соседната соба почнуваат да пеат)
Черешна се од корен корнеше,
Девојка се од куќа делеше,
Делеше се од мајка и татка,
Делеше се од браќа и сестри,
Делеше се од род и роднина и т.н.
ДЕДО КУЗМАН: Стара! Слушаш, слушаш? Паметвеш? Така и нас ни пееја на времето; еј гиди младо време наше, каде одлетна!
(Влегуваат Трајан и Благуна во нова облека)
ПОЈАВА ВТОРА
ИСТИТЕ, ТРАЈАН И БЛАГУНА
ДЕДО КУЗМАН И БАБА КУЗМАНИЦА: За живот да им е, синко, со век, да се кердосаат, пак и за нова радост.
ТРАЈАН И БЛАГУНА: Амин татко, амин сполај ви.
БАБА КУЗМАНИЦА: (Кон Благуна). Пак и за Дука ќерко.
БЛАГУНА: Сполај ти мајко, и вие да дочекате.
ДЕДО КУЗМАН: Ајде, дај да се напиеме? Дајте на гостите да пијат, да се веселат.
(Влегуваат Нико, Ѓуре и Арсе)
ПОЈАВА ТРЕТА
ИСТИТЕ, НИКО, ЃУРЕ И АРСЕ
ДЕДО КУЗМАН: О, синчиња, елате, елате! (Ги чали)
НИКО: Бабо, Цвета е напраја невеста.
ЃУРЕ: Што е убаа да видиш, каква личнотија!
СИТЕ: И на ваши глај, синчиња, да дочекате.
АРСЕ: Ами се така се стојт промената, мори бабо?
БАБА КУЗМАНИЦА: Се така, синче, се така и твојата невеста ќе бидит така. (Ги бакнува)
НИКО: (Кон Арсета и Ѓурета). Ајдете бре, сега ќе дојдит, кумот да го чекаме. (Излегуваат. Влегуваат Богдан, Митра и Дуко облечени во нова облека).
ПОЈАВА ЧЕТВРТА
ИСТИТЕ, БОГДАН, МИТРА и ДУКО
БОГДАН: Ајде ајрлија да е, со живот, еднож за векот!…
СИТЕ: Амин и за синчиња, бог да дајт!
МИТРА: Сполај ви, сполај ви, и за Дука да исчекаме.
СИТЕ: Ти си рекла, господ да почул, невесто.
ДУКО: Ајдете, луѓе внатре да се повеселиме!
МИТРА: Елате, да видите Цветам што личнотија.
СИТЕ: Ајде, ајде! Е, у, аааа!!!
(Влегуваат Спасе и Тренко)
ПОЈАВА ПЕТТА
СПАСЕ И ТРЕНКО
ТРЕНКО: Не вервам Осман бег да ти простит… ако не можит тебе да ти сторит зло, на селово ќе направит некоја пакост… Тој е куче…
СПАСЕ: Можит да кроит нешто, не е чудно, ама и ние нема да му простиме… Тој е куче, ама ние не сме овци веќе… О о, за честта нејзина, ќе му платам, брате Тренко!… Честа на Цвета е чест македонска, света чест и нам, на младите се паѓат да ја вардиме таа чест и да накажиме секого, кој посега на таа чест!… Ние требит да бидеме готој да умриме за нашата чест и слобода! Ех, Слободија, слободија!… Ако имаше слободија, не ќе ја газеше турската нога нашата земја! (влегува Дуко)
ПОЈАВА ШЕСТА
ИСТИТЕ И ДУКО
ТРЕНКО: Е, е… и на твоја глаа, Дуко.
ДУКО: (Весело). Сполај ти, од срце да си исчекаш! Ајде што сте застанале тука, што не се веселите?
ТРЕНКО: Али, малу… има време, од синоќа глаата ме заболе.
ДУКО: Сакам да ви кажам нешто.
ТРЕНКО И СПАСЕ: Кажи!
ДУКО: Вчера Исмаил отепал еден овчар, и не е лошо ако се вардиме да не…
СПАСЕ: Не плашите се!… Око да ви не клепнува! Ако умреме, не жалајте, прајте, чините појќе од мрсните да исчистиме! За лош саат земајте си револверите… кажите на сите покрстени наши браќа да си ги клајат в појас… Нека бидиме готои! Ако мрсен сторит ниет да ни расипит веселието… пуштите му куршум в’гради!…
ДУКО: Ти си го имаш таквото.
СПАСЕ: (Го вади револверот од појас). Еве го!!!… А вие? Без него нигде не одам.
ТРЕНКО: Ево ‘и златните спасители!
СПАСЕ: Ти, Тренко тајно подушни на сите другари да се готои!
ДУКО: Готој зер. Турците се кучиња.
СПАСЕ: Ако Турците се кучиња, ние требит да сме в’лци!!… (Влегуваат децата смеејќи се и викајќи; глас од чајда постепено наближува)
ПОЈАВА СЕДМА
ДЕЦА И ДРУГИ
ЃУРЕ: Е, кумот идет, кумот идет… Е, е? Така ќе го жениме и Ника!
ДЕЦАТА: Тебе ќе те солиме пак. (Општа смеа).
НИКО: (Се сретнуваат со Дуко) Братко… кумот ет.
ТРЕНКО: Ајде, Спасе, пречекајте го, а и ти Дуко!…
СПАСЕ И ДУКО: Ајде!… (Тргнуваат. Од куќата излегуваат: баба Кузманица, дедо Кузман, Трајан, Богдан, Трајаница, Богданица и други мажи и жени и се упатуваат со шарено пагурче на челото, накитено со цвеќе да го пречекаат кумот. Општа веселба, врева и песни)!
ПОЈАВА ОСМА
ИСТИТЕ, КУМОТ И КУМАТА
(Влегуваат кумот, кумата, гостите на кумот, свадбарите и другите)
КУМОТ: Помози бог! Ајрлија да е, со живот!!!
КУМАТА: Еднож за векот да им е… да се кердосаат.
ДЕДО КУЗМАН: Добро ми дојде, куме.. поели в’куќи.
ТРАЈАНИЦА: Добро ми дојде, кумо!… Пак у тебе… за Јордана да си исчекаш!… Поелите в’куќи…
КУМОТ: Ајде куме… ајде да свршиме работа, оту довечер п’лна бочва има да празниме. (Влегуваат в куќи кумот, кумата и постарите; гостите се наредуваат надвор, пијат и си разговараат).
ТРЕНКО: (Претпазливо со мимика ги прашуви младите дали си ги зеле револверите).
МОМЦИТЕ: (Пеат)
Што ми е мило ем драго
На струга дуќан да имам
На ќепенците да седам,
Струшките моми да гледам,
Кога ми одат за вода
Со шарените стомниња!…
ПОЈАВА ДЕВЕТТА
ВЛЕГУВААТ КУМОТ И ДРУГИТЕ МАЖИ
КУМОТ: Де, бре јунаци, веселете се, од мене изин имате. Нека се знајт кога се м’жила Цвета и Спасе и кога Мојсо кумувал!…
СИТЕ: Да е жив и кумот!
ПОЈАВА ДЕСЕТТА
ИСТИТЕ И ЦВЕТА
(Влегуваат неколку жени, потоа Цвета облечена во невестински фустан, по неа одат
моми и пеат. Гајдата свири, Трајаница, Богданица и баба Кузманица плачат)
КУМОТ: Машала, машала!… Де зету… држ се!… Кумице! Жени што сте се расплакале?…
ЦВЕТА: (Се расплакува и Цвета безгласно, се наведнува пред кумот, дедото, бабата, кумата, татко и, мајка и и другите роднини и им бакнува рака).
КУМОТ: Ту, ја распакавте невестата… А, али плачит зетот!… (Општа смеа). Гледајте го! Чекат в’ликот да грабнит јагнето и да бегаат!
СИТЕ: (Се смеат гласно)…
КУМОТ: Ајде, моми, момци, зафаќајте ,, Дафино вино црвено“ и завртите орото. Де да ве видам кој сте готој за женење!!
(Играт и пеат)
Дафино, вино црвено,
Момчето ти е заспало
На кара-камен в планина,
На сува рида без вода.
Поминале клети ајдуци,
гунчето му го украле
На анот му го продале
За бела, лута ракија,
За рујно вино црвено.
Пусто остало гунчето
Нек ми е живо момчето.
(Општа веселба. Неколку истрели грмуваат. Сите се исплашени.
Влегуваат Осман бег, Шефкија, Расим, Исмаил и други Турци)
ПОЈАВА ЕДИНАЕСЕТТА
ТУРЦИТЕ И СВАДБАРИТЕ
ОСМАН БЕГ: Држите тија ѓаури! (ги бркаат свадбарите).
ГЛАСОВИ: Бегајте, Турци! (Сите пискаат и бегаат).
ЦВЕТА: Мајчице, мајчице! (Се крие во куќата.)
СПАСЕ: Држите се браќа, ударите!
ДУКО: (Го вади револверот). Назад! (Пука во првиот Турчин).
ОСМАН БЕГ: Вурунус! (Го убива Дука, Со Расим влегуваат во куќата)
ДУКО: Оф! (Паѓа)
СПАСЕ: Ударите! (Пука со револверот во Турците). Ударите! (Селаните, кој со што може, излегуваат и се бијат, младите ги вадат револверите и пукаат во Турците).
ТРАЈАН: (Кон Дуко). Синкооооо, синко! (Кон селаните). Ударите браќа! (Селаните, кој со што може се спуштаат кон Турците и пак се тргаат).
ОСМАН БЕГ И РАСИМ: (Ја извлекуваат Цвета од куќата).
ОСМАН БЕГ: Стој, м’лчи ѓаурко?!
СПАСЕ: (Со револвер во рацете). Пуштите ја, кучиња!
ОСМАН БЕГ: (Пука во Спасета но не го погодува): Давран, давран!…
ЦВЕТА: (Ја вади од појас камата на Осман бег и ја забива во неговите гради). На ти тебе куче!
ОСМАН БЕГ: ОФ! (Паѓа)
ТРАЈАН: Ударите, браќа, м’шки да умриме!
ШЕВКИЈА: (Пука во Цвета). На, ѓаурко!
ЦВЕТА: Ооооох! (Паѓа)
СПАСЕ: (Го фаќа за гуша Шевкија и го убива со кама). Ааах, куче! (Го турнува на земја). Цвето!
ТРАЈАН: (Ја подига Цвета). Ќерко!
БЛАГУНА: (фатена за коси, паѓа на колена пред Цвета). Оф јас сирота!…
ЦВЕТА: Умрев, а-м-а… т-у-р-к-и-н-а н-е с-т-а-н-а-в! (УМИРА)
(ЗАВЕСАТА СЕ СПУШТА)
КРАЈ